ومراد ، اعمّ از هدايت تكويني وتشريعي ؛ وداراى چند قسم است : اوّل : هدايت تكويني ؛ يعنى بخشيدن نيروى تعقّل وتفكّر وحواسّ باطني وظاهري براي انسان . دوم : هدايت تشريعي بوسيلهء فرستادنِ پيامبران . سوم : هدايت تشريعي بوسيلهء فرو فرستادنِ كتاب‌هاى آسمانى . چهارم : هدايت تكويني وتشريعي بوسيلة توفيقات خاصّه در موارد معيّن . وكلمهء « الصراط » مفرد مُحَلّى به الف ولام است ، كه جنس يا استغراق مفيد عموم است ؛ وگويندهء كلام ، هدايت به همهء راه‌هاى مستقيم را طلب مىكند . ومصداق اين راه‌ها همان واجبات اعتقادي وعملي وتركِ منهيّات است . وهدف اصلى كه اين راه ، بِدان منتهى مىشود ، رسيدن انسان به كمالات نفساني در دنيا وقُرب الهى در آخرت است . واين درخواست ، نسبت به شخص هدايت يافته ، مربوط به مراحل بعدى يا بقا ودوامِ مرحله ، محقّق است . وضمير جمع در « اهدنا » شامل همهء انسان‌ها در زمان خواندن اين كلام ودر آيندهء تاريخ است ؛ بلكه اجنّه را نيز مىتوان قصد كرد . وظاهراً درخواست هدايت كفّار ، مانعى ندارد ، خاصّه اگر قاصرينِ آن‌ها را اراده كند . وحاصل معناى جمله اين است كه : خدايا ! همهء ما آدميان وپريان را از حال تا انقراض نسلمان ، به همهء راه‌هاى مستقيم سعادت - كه ما را به هدف اصلى آفرينش‌مان برساند - بوسيلهء همهء طُرُق هدايت ، راهنمايى فرما . بحث حديثي پيامبر أكرم صلى الله عليه وآله فرمود : « صراط مستقيم ، راه انبياى الهى است » . « 1 » وآن‌ها هستند كه خدا بر آن‌ها نعمت بخشيده ودر آيهء 17 [ سورهء ] نساء ذكر شده‌اند . وامام صادق عليه السلام فرمود : « به خدا سوگند ، صراط مستقيم ، ما هستيم » ؛ « 2 » يعنى اعتقاد

--> ( 1 ) . تفسير العيّاشي ، ج 1 ، ص 21 ، ح 17 ؛ بحار الأنوار ، ج 85 ، ص 21 ، ذيل ح 10 . ( 2 ) . تفسير القمّي ، ج 1 ، ص 28 ؛ تفسير نور الثقلين ، ج 1 ، ص 21 ، ح 89 .